Hoe de Reguliersdwarsstraat de gay street van Amsterdam werd.

Een straat uit 1585

Aan het einde van de zestiende eeuw groeide Amsterdam uit zijn middeleeuwse jas. Bij de stadsuitbreiding van 1585 kwam er een nieuwe stadswal in een ruimere boog om de oude stad, en aan de zuidkant lag die wal precies op het tracé van de huidige Reguliersdwarsstraat en Korte Reguliersdwarsstraat. Sommige bronnen houden 1586 aan als jaar waarin de vestingwerken werden aangelegd; het verschil zit in de datering van besluit en uitvoering. Tot 1662, toen een nieuwe, nog ruimere wal gereedkwam, vormde de lijn van de latere straat de verdedigingslinie van de stad.

De naam komt van het Reguliersklooster, gesticht in 1394 door de priester Gijsbert Dou voor reguliere kanunniken, priesters die volgens de regel van Augustinus leefden. Het klooster stond buiten de stad, ongeveer op de plek waar nu de Keizersgracht en de Utrechtsestraat elkaar kruisen, en brandde in 1532 af; de laatste resten verdwenen in 1668 bij de aanleg van de Keizersgracht. Het klooster gaf zijn naam aan de Regulierspoort, de laatmiddeleeuwse stadspoort die tussen 1480 en 1487 werd gebouwd. Toen die poort in 1619 afbrandde, bleef één toren gespaard: het onderste deel van de Munttoren. Wie vandaag op het Muntplein staat, kijkt naar het begin van de naam van de straat.

1. 1394Stichting van het Reguliersklooster, buiten de stad bij de latere Keizersgracht.
2. 1480Bouw van de Regulierspoort in de stadsmuur (gereed 1487).
3. 1585Stadsuitbreiding: de nieuwe wal volgt het tracé van de huidige Reguliersdwarsstraat.
4. 1619De Regulierspoort brandt af; de overgebleven toren wordt de basis van de Munttoren.
5. 1662Een nieuwe stadswal komt gereed; de straat verliest haar verdedigende functie.

Van Duvelshoek naar uitgaansgebied

Tussen de Reguliersdwarsstraat en de Reguliersbreestraat lag eeuwenlang de Duvelshoek, een volksbuurt van steegjes en gangetjes. De eerste huisjes stonden nog buiten de muur, langs de weg naar de Regulierspoort; na 1585 kwamen ze binnen de wal te liggen. Omdat de eigenaren van de kavels niet werden onteigend, legden zij zelf steegjes en dwarsgangen aan, en zo ontstond het netwerk dat de Duvelshoek zou heten. Over de naam bestaan twee verklaringen: een verbastering van Duivenhoek, naar de vele pluimveehouders, of een oordeel van de grachtengordelelite, die de bewoners als baarlijke duivels zag.

De gemeente Amsterdam beschrijft de buurt als een smeltkroes van prostituees, dieven en zwendelaars, en in de achttiende en negentiende eeuw als thuisbasis van de literaire onderwereld van de stad. Aan de Duvelshoek kwam in 1917 een einde, toen een groot deel van de buurt werd opgekocht en gesloopt voor het Tuschinski Theater, dat in 1921 openging. Het plein aan het einde van de straat heette tot 1876 nog Botermarkt; toen werd het omgedoopt tot Rembrandtplein. Na de Tweede Wereldoorlog kwam er een gestage groei van restaurants en bars, en werd de Reguliersdwarsstraat een echte horecastraat. De queer geschiedenis begint pas daarna.

De eerste queer zaken: Mac Donald en Downtown

Wie het eerste gaycafé van de straat was, hangt af van wat je telt, en het is de moeite waard dat verschil precies te maken. In 1963 opende David Wagenhuis op nummer 11 café Mac Donald. Het was het eerste vaste, gedoogde homocafé in de straat, met een keurige reputatie en een gesloten karakter: gordijnen voor de ramen en tot eind jaren zeventig een portier die door een luikje in de deur keek wie er aanbelde. Eerder, in 1936 en 1941, waren er al kortstondige adressen in de straat waar homo's samenkwamen, maar Mac Donald bleef, tot de zaak in 1982 werd verkocht en verderging als gay bar Traffic.

Zeven jaar na Mac Donald gebeurde iets anders. Op 28 april 1970 openden Fokke IJsinga en Frits Blaauw op nummer 31 Coffeeshop Downtown, een gewone espressobar met open deuren en open ramen. De zaak trok, zonder dat het de bedoeling was, een homopubliek en werd daarmee de eerste openlijke homozaak van Amsterdam. Dat is een andere claim dan die van Mac Donald: Downtown was niet het eerste homocafé in de straat, maar wel de eerste zaak waar je overdag, zichtbaar vanaf de stoep, als homo aan de koffie zat. In dat verschil, tussen gedoogd achter gordijnen en openlijk voor het raam, zit de hele ontwikkeling van de decennia daarna.

De doorbraak van de jaren tachtig

In de jaren tachtig kreeg de straat de reputatie die ze nu heeft. Vanuit Downtown organiseerden Frans Monsma en Guus Silverentand feesten die de Reguliersdwarsstraat tot de hipste uitgaansstraat van de stad maakten, en op 4 juni 1981 openden zij op nummer 37 café April. April was niet de eerste openlijke homozaak, dat was Downtown, maar wel het eerste homocafé dat ook tot 's avonds laat open was en tegelijk de ramen open hield. De zaak werd bekend om dat open, trendy karakter en trok een publiek van ver buiten de stad.

Rond April groeide een hele straat. Richter opende in 1982 op nummer 36 (sinds 1999 Soho), Exit volgde in maart 1988, en op 29 juni 1989 opende danscafé Havana op nummer 17-19, waar Monsma samen met Wim Voogel en Stef Scheij een zaak neerzette die zowel homo's als hetero's trok. In 1996 werd April drie keer zo groot en kreeg het café zijn beroemde draaiende bar, een carrousel met een doorsnede van negen meter waar de barkrukken op een rails meebewogen. Buitenlandse bezoekers gingen de straat vergelijken met Christopher Street in New York en Old Compton Street in Londen. Voor de context: de verhalen over Pride op de Reguliersdwarsstraat van vandaag beginnen in deze jaren.

De jaren negentig en de Gay Games van 1998

De jaren negentig waren de tweede gloriejaren van de straat, met Havana als populairste zaak en Amsterdam als stad die internationaal als Gay Capital werd gezien. De grote clubs van die tijd, zoals de iT aan de Amstelstraat en de RoXY aan het Singel, lagen elders in de stad; de Reguliersdwarsstraat was de plek waar de avond begon en eindigde.

Het hoogtepunt van die zichtbaarheid waren de Gay Games, van 1 tot 8 augustus 1998 in Amsterdam. Het was de vijfde editie van het evenement en volgens IHLIA, het LHBTI-erfgoedarchief dat het organisatiearchief bewaart, deden er ruim 14.000 deelnemers uit de hele wereld mee. De openingsceremonie in de Amsterdam ArenA werd op televisie door bijna een miljoen mensen bekeken. In de straat zelf stond een podium tegenover Downtown. Voor veel bezoekers uit landen waar zoiets ondenkbaar was, was dit de eerste keer dat ze een stad zagen die een week lang openlijk van hen was.

Verlies, verandering en veerkracht

Achter de gloriejaren lag een ander verhaal. In 1982 werden in Nederland de eerste aidspatiënten geregistreerd, en in de jaren tachtig en negentig overleden duizenden mensen aan aids. Ongeveer de helft van alle Nederlandse aidspatiënten woonde in Amsterdam, schrijft het Stadsarchief, in een stad met een bloeiend uitgaansleven voor homo's. De Nederlandse aidsbestrijding werd daardoor vooral een Amsterdams product, met de nadruk op voorlichting; vanaf 1992 werd condoomgebruik de hoofdboodschap. De straat deed mee: in december 1983 was er een eerste benefietconcert, en in April werden vanaf die tijd maandelijks voorlichtingsavonden gehouden. Jaarlijks werd in de Beurs van Berlage de Aids Memorial Day gehouden, sinds 2013 het Candlelight Memorial Concert. Het is geen hoofdstuk dat zich laat samenvatten in één zin, en de bars van de straat waren er onderdeel van als plek waar mensen elkaar vasthielden.

De tweede klap kwam in 2010, en die was economisch. Bijna alle grote gay zaken in het westelijke deel van de straat, April, Downtown, Exit, Soho, Havana en ARC, waren in de loop van de jaren in handen gekomen van één horecaondernemer, Sjoerd Kooistra. Toen zijn conflict met bierbrouwer Heineken over een huurachterstand van rond de twee miljoen euro escaleerde, sloot Heineken op 6 april 2010 de Exit en het Exit Café. In mei volgde het voorste deel van April. In juni 2010 maakte Kooistra een einde aan zijn leven. In de maanden daarna gingen Soho en ARC dicht, volgden faillissementen, en begin januari 2011 moest ook Downtown sluiten. Voor het eerst sinds 1963 was de straat vrijwel zonder gay bars.

De heropleving van de Reguliersdwarsstraat

De leegte duurde kort. Al in augustus 2010 opende Taboo op nummer 45, in september kwam er een nieuwe Havana, en in juli 2011 werd de straat officieel heropend: drie grote zaken gingen op één dag tegelijk open, in aanwezigheid van burgemeester Eberhard van der Laan. Over de exacte datum verschillen de bronnen, 21 of 22 juli, maar over het moment niet. In oktober 2012 opende in het oude Exit-pand Club NYX.

Niet alles wat toen terugkwam, bleef. Zaken wisselden van naam, van eigenaar en van publiek, en dat is de straat altijd blijven doen. Belangrijk is wat níet veranderde: de Reguliersdwarsstraat bleef de plek waar queer Amsterdam samenkomt, ook al bestaat queer Amsterdam allang uit meer dan deze ene straat, met eigen plekken rond de Zeedijk, de Amstel en verspreid over de stad.

De straat vandaag

Wie nu door de Reguliersdwarsstraat loopt, ziet een reeks queer zaken naast elkaar die samen een avond vormen. Soho, Taboo, Club NYX en het Exit Café horen erbij, net als de drie bars van waaruit dit artikel geschreven is. Bar Blend opende in juli 2019 op nummer 41: een kleine cocktailbar met drag in het weekend, waar je de bartender kent na één drankje. Aan de overkant, op nummer 44, is Blend XL de grotere club van de familie, met twee ruimtes, een echte dansvloer en de podiumkant van de straat. En op nummer 48 zingt Montmartre XL, de meezingbar waarvan de naam al tientallen jaren aan de straat verbonden is, iedere avond Nederlandstalige klassiekers en Eurovisie-hits.

Dat zijn geen drie losse zaken, maar drie kamers van hetzelfde huis, en in dat huis wonen de afspraken die de straat in zestig jaar heeft gemaakt: iedereen is welkom, niemand hoeft zich te verantwoorden, en de deuren staan open. Wat in 1970 bij Downtown een daad was, is nu de norm. Dat is precies wat de geschiedenis van deze straat heeft opgeleverd.

Praktisch: de Reguliersdwarsstraat bezoeken

De straat ligt in het centrum van Amsterdam, evenwijdig aan de Reguliersbreestraat, tussen het Koningsplein en het Rembrandtplein. Tram 4, 14 en 24 stoppen op het Muntplein, drie minuten lopen; metrostation Rokin ligt om de hoek. De avonden beginnen vroeg op de terrassen en lopen in het weekend door tot diep in de nacht, en het is normaal om in één avond langs meerdere bars te gaan.

• Karakter. Een queer straat waar iedereen welkom is die de sfeer respecteert. Dansen, kijken en meezingen mag; commentaar op wie met wie is, niet.
• Foto's. Vraag het eerst. Niet iedereen die hier uitgaat, is thuis of op het werk uit de kast.
• De bars. Bekijk Bar Blend, Blend XL en Montmartre XL voor openingstijden, programma en reserveren. Meer verhalen uit de straat vind je op het blog.

Veelgestelde vragen